Eski büyü kitaplarýnda dünyadaki her türlü kuvvete hâkim olmak için kullanýlabilecek formüller, reçeteler vardýr: Manda leþini bal tulumu haline getirmekten tutun da cinlerden ordu kurmaya kadar her þeyin formülü. Ýnsan bunlara baktýkça dünyada ne diye bunca güçlüklere, yoksulluk ve felâketlere katlandýðýmýzý bir türlü izah edemez. Niçin her þeyin uygun formülünü kullanmýyoruz? Bunlar yanlýþ çýktýðý için mi? Hayýr. Büyü formülleri hiçbir zaman yanlýþ çýkmaz, çünkü bunlarýn en azýndan bir veya iki þartýnýn gerçekleþtirilmesine imkân yoktur. Meselâ gökkuþaðýnýn altýndan geçen kýzlar erkek, erkekler kýz olur, ama hiç kimse bunu baþaramamýþtýr. Herhalde büyü formüllerinin binlerce yýldýr insan zihinlerini hep meþgul etmesi, bir türlü vazgeçilmemesi bundan doðuyor: Bütün þartlar yerine gelmiyor ve gelmedikçe ümit sönmüyor. Benim bunlar arasýnda zihnimi en çok meþgul eden þey (elbette ki çocukluðumda) yarasanýn lâdes kemiði ile yapýlanýydý. Yarasayý tutup kýrk gün kaplumbaða kabuðu içinde kaynattýktan sonra lâdes kemiði suyun yüzüne çýkarsa onu her kime dokundurursanýz sizin azatsýz köleniz haline gelirdi. Yarasanýn anatomisi hakkýnda hiç bir bilgisi olmayan insanlarýn bu hayali binlerce yýl kendileriyle birlikte taþýmalarýnda þaþýlacak bir taraf olmamalý. Ama ben bir gün bu klâsik formüle baþvurmadan karþýlaþtýðý herkesi adetâ büyüleyen ve kendine baðlayan bir adam gördüm. Büyük bir sihirbaz karþýsýnda gibiydim. Çünkü büyü bir tarafa, normal hayat þartlarý içinde böyle bir cazibe sahibi olabilmek için gerekli her þeyi bir araya getirmek de imkânsýzdý. Nasýl oluyordu da bu adam dost-düþman, muhalif-muvafýk herkesi ilâhî kelâm dinliyormuþ gibi bir derûnî teslimiyet halinde býrakýyor, insanlar onun yanýnda saf aynalar gibi her türlü kir ve pastan arýnmýþ kalýyorlardý? Niçin ona hayran kalmayan bir kiþi bile yoktu? Bu sorularýma hâlâ açýk-seçik bir cevap bulmuþ deðilim. Sadece biliyorum ki böyle bir adam týpký kuyruklu yýldýzlar gibi dünyada çok nadir zamanlarda görülür ve onun karanlýk göðümüzde bir an aydýnlatýp geçtiði þeyleri görme saadeti de ancak pek az kimseye nasip olurdu. Adý Dündar Taþer olan adamýn büyüsünde onun þahsiyetinden gelen pek çok þeyler vardýr, ki kendisini görmeyenlere bunlarý anlatmak imkânsýz gibidir. Semamýzdan geçerken bize gösterdiði þeylere gelince, onlardan ancak ufak bir kesiti kýsaca anlatmaya çalýþacaðým.

Biz kaybedilmiþ bir medeniyetin çocuklarýyýz. Bizden evvelki nesiller medeniyet teriminin alýþýlagelmiþ manâsýyla belli bir hayat tarzýný, insana ve dünyaya belli bir bakýþý temsil ediyorlardý. Bu medeniyetin içine nasýl girdiðimiz ve geliþmesine nasýl katýldýðýmýz uzun bir hikâyedir, ama iyi biliyoruz ki, milletimiz onu kazanýrken ciddî bir düþünce þoku bir manevî buhran geçirmiþ deðildir. Belki de yeni medeniyeti kendi emekleriyle ve kendi þartlarý içinde geliþtirmiþ olmalarý yüzünden ona hiç yabancýlýk duymamýþlar, kendilerini ezelden onun içinde büyümüþ hissetmiþlerdi.

En mükemmel þekliyle Osmanlý Ýmparatorluðu devrinde görülen Türk-Ýslâm medeniyeti bugünkü nesiller için büyük ölçüde kaybolmuþtur. Her þeyden önce, onu temsil eden milletin siyasî ve askerî gücü dýþ hücumlara karþý koyamaz hale gelmiþ, böylece onun maddî dayanaðý son derece zayýflamýþtýr. Fakat bizim bu yenilgi karþýsýndaki vaziyetimiz maðlûbiyetten daha ötede, yýkýcý bir tavra yol açtý: Bütün suçu kendimizde bulmak ve dolayýsýyla her þeyimizi inkâr etmek, kendi kendimize düþman olmak. Bu tavra sosyal psikolojide "saldýrganla özdeþleþme" adý verilir. Batýlý bize düþman olduðu için devamlý üzerimize saldýrmýþ, biz de maðlûp oldukça içine düþtüðümüz zilleti ve hacâleti hazmedebilmek için -tabiî farkýnda olmadan- saldýrgana benzemeyi ve onun gibi kudretli olmayý emel edinmiþizdir. Ýþte bu ayniyet duygusu Batýlýnýn baktýðý açýya yerleþip kendimize oradan bakmak þeklinde tecelli edince, Türkler kendilerine kendilerinden baþka düþman bulamamýþlardýr.

Bu halin en aþýrý bir örneðine Yahudiler'de rastlanýr; Yahudiler dýþarýdan çok eziyet görüp çok horlandýklarý zamanlarda kabahati kendilerine zulmedenlerde deðil, Yahudi oluþlarýnda bulmuþlardýr. Böylece Yahudi düþmanlýðý yapan zümreler arasýna bir de Yahudiler katýlmýþtýr. Bazý ilim adamlarý, Alman toplama kamplarýnda birtakým Yahudilerin kendilerim Nazi kamp idarecileriyle bir tutmalarýný ve onlarýn safýnda öbür mahkûmlara karþý cephe almalarýný yine ayný psikolojik mekanizma ile izah ederler.

Karþýsýndakini mutlak haklý, kendini mutlak haksýz görmeye kadar varan bu özünü -inkâr ve özünü- tahrip tavrýna karþý yapýlacak bir tek þey vardý. Bir an için bildiklerimiz ve inandýklarýmýzdan þüphe etmek, yani modern Batý medeniyetinin temel deðerlerinden biri sayýlan ve Descartes'in "ilmî þüphe" dediði kritik tavrý takýnmak. Neye karþý? Her þeyden önce þu medeniyet dediðimiz hâdise neden ibarettir? Batý medeniyeti gerçekten insanlýðýn ulaþtýðý son merhaleyi mi temsil etmektedir? Dünyada görülmüþ baþka medeniyetlerin insanlýk tarihindeki yeri ve önemi nedir? Bir medeniyeti öbürüne tercih ederken neyi esas almamýz gerekir veya böyle bir esas bulunabilir mi? Batý medeniyeti Türkler için vazgeçilmez tek yol mudur? Biz eski medeniyetimize karþý çýkmakla neler kazandýk, neler kaybettik?

Burada bir noktayý bilhassa belirtmek gerekiyor. Batýlýlaþma meselesi hakkýndaki harcýâlem düþüncelerden biri de yukarýda anlattýklarýmýza benziyor. Pek çok kimse eski medeniyetimizi býraktýðýmýzý, ancak yenisini de benimseyemediðimizi söyler ve asýl problemin Batýlýlaþmamýþ olmamýzda yattýðýný iddia eder. Kýsacasý, aydýnlarýmýzýn Batýcý olanlarý kadar muhafazakâr görünenlerinde de ortaklaþa kabul edilen nokta eski medeniyetimizin yetersizliði, yenisinin ise bir türlü alýnamayýþýdýr. Hâlbuki bizim burada anlatmaya çalýþtýðýmýz düþüncede, bizzat bu Batý medeniyeti denen þeyin bir sorguya çekilmesi ve eski medeniyetimizle ilgili harcýâlem görüþleri bir tarafa býrakýp onu yeniden deðerlendirme gereði üzerinde ýsrarla durulmaktadýr. Þimdiye kadar hep önce iman sonra þüphe yolunu tuttuk, þimdi de þüphe ile baþlayarak imaný arayalým.

Yukarýda medeniyetle ilgili sorduðumuz sorularý bizden önceki nesiller bir ara sorar gibi oldular, fakat Batýnýn ezici gücü onlara fýrsat vermedi. Düþünen kafalarýn büyük çoðunluðu Batýnýn kan ve ateþ deryasý içinde boðuldular, geride kalanlar ise saldýrganla özdeþleþmenin tek kurtuluþ çaresi olduðunu düþündüler. Ýçinde bulunduklarý þartlarý hesaba katýnca onlarý anlayýþla karþýlayabiliriz, ama aradan yýllar geçtikten sonra hâlâ kendimizi tahribe devam etmemiz kadar mânâsýz bir þey olamaz. Okumaya alýþtýðýmýz kitabý bir an olsun kapatýp baþýmýzý gerçek dünyaya çevirelim ve bu gerçeklerle bizim öðrendiklerimiz, inandýklarýmýz arasýnda herhangi bir münasebet bulunup bulunmadýðýný araþtýralým. Bu yol çok çetindir, çünkü peþin hükümlerle ve yerleþmiþ kanaatlerle mücadele etmemiz gerekir; öyle ki kendiniz de böyle peþin hükümlere inanmýþ olabilirsiniz. Ama gerçek aydýn zihin tembelliði içinde rahat edecek yerde bu yolu deneyen insandýr.

Türkler kendi müesseselerinde mutlak surette deðiþiklikler yaparak eski kudretlerini kazanmaya karar verdikleri günden itibaren eskilik, yenilik, deðiþme, modernlik (asrîlik), gerilik, ilerilik, medeniyet ilh. gibi konularda hep Batýlý kaynaklarýn verdiði bilgileri öðrendiler ve kafalarýný bunlarla doldurdular. Öyle ki artýk bu meselelerde yapýlan tartýþmalar da ancak Batýda örneði görülen ekol çatýþmalarý çerçevesinde ele alýnmaya baþlandý. Batýda neleri herkes kabul ediyorsa, biz de ettik, neler tartýþýlýyorsa bu tartýþmada þu veya bu yaný tuttuk. Bunlarýn yanlýþ olabileceði veya hiç deðilse bizim cemiyetimizle pek ilgili olmayacaðým kimse düþünmedi. Hâlbuki Batýda medeniyetle ilgili tartýþmalar Batý cemiyetinin geliþme seyri ile sýký sýkýya ilgiliydi ve özellikle Batýnýn on dokuzuncu yüzyýlda vardýðý noktanýn buradaki fikir adamlarýnca yorumundan ibaretti. Ýþte Türk aydýnýna Batýdan baþka medeniyet yoktur, ona dâhil olmayanlar yok olmaya mahkûm iptidaî topluluklardýr dedirten ve böylece bizim milletimizi düne kadar barbar bir cemiyet hayatý yaþamýþ gösteren düþünce tersliðinin esas kaynaðý budur.

Bugünkü Batý medeniyetinin ve dolayýsýyla bugünkü Batý cemiyetinin insanlýðýn eriþtiði son merhale diye görülmesi, on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyýllarda Batýlý düþünürlerin kafasýna kuvvetle yerleþmiþ bir fikirden doðuyordu; medeniyet insanlýk tarihi boyunca tek çizgili bir yol takip etmiþtir ve bu yol daima daha mükemmele doðru olmuþtur. Dikkat edilirse geçen yüzyýlýn bütün büyük doktrin sahiplerinde bu fikir ortaktýr, ancak her biri bu tekâmülde esas olan deðiþme üzerinde farklý fikirlere sahiptirler. Hepimizin bildiði Fransýz filozofu Auguste Comte insanlýk tarihini her biri öbüründen daha geliþmiþ olan zihniyet dönemlerine ayýrýr ve insanlýðýn son yüzyýlda nihayet ilmî (pozitivist) düþünceye ulaþarak tekâmülünü tamamlamýþ olduðunu söyler. Ona göre insanýn ferdî hayatý da ayný merhaleleri geçirir ve olgun insan artýk pozitif düþünceye ulaþmýþ kimse diye kabul edilir. Marx, bu tekâmülü ilkel komünizmden kapitalizme kadar çeþitli merhaleler halinde görüyor ve tekâmülün komünizmle tamamlanacaðýný söylüyordu. Ondan önce Hegel tarihi objektif ruh dediði þeyin geçirdiði tekâmül merhaleleri halinde izah etti. Kýsacasý Batýlý düþünürler dünyanýn uzak köþelerindeki ilkel topluluklarý insanlýðýn ilk halinin temsilcileri olarak kabul ediyorlar, onlardan itibaren on dokuzuncu yüzyýlýn Batý Cemiyetine doðru uzun bir çizgi çekiyorlar ve rastladýklarý her cemiyeti bu çizginin üzerinde bir yere oturtuyorlardý.

Þu halde Batýlý için medeniyet on dokuzuncu yüzyýl Batý cemiyetine hâkim olan kültür unsurlarýndan ibaretti; demokrasi, lâiklik, ferdiyetçilik, sanayicilik, pozitivizm, ilh. Bunlarýn dýþýnda veya bunlara karþý olan her þey ise ilkellik iþareti olarak görülüyordu. Böylece modernleþmenin, ileri olmanýn, olgunlaþmanýn baþlýca göstergesi sayýlan bu müesseseler her türlü sosyal reformun da temel deðerini teþkil ediyordu. Cemiyetinizi olgun, medeni, ileri bir hale getirmek istiyorsanýz medeniyetin son merhalesini temsil eden Batýlýlarda gördüðünüz müesseseleri alacaksýnýz. Böylece bir taraftan Avrupa dýþýndaki ülkelerin aydýnlarý bütün güçleriyle Avrupalýya benzemeye çalýþýrken, bizzat Avrupa böyle bir düþünce ve hareket tarzýný bütün fikriyatýyla destekliyordu. Batýlýlar gerçekten kendi kudretlerinin yayýlmasýný medeniyetin yayýlmasý olarak görmüþler, bütün sömürgecilik hareketlerini bile sömürge halklarý için bir nimet saymýþlardýr. Batýda medeniyetin tek bir ilerleme çizgisi üzerindeki son merhale olduðu fikri de o derece kuvvetle yerleþmiþtir ki, kapitalizmin karþýsýnda ezilen halklarýn savunucusu olarak çýkan Karl Marx, büyük sanayi ülkelerinin az geliþmiþ memleketleri iþgal etmesinin insanlýk için faydalý olacaðýný iddia etmiþtir. Çünkü bu sayede o ülkeler de sanayileþerek medeniyetin son merhalesine ulaþacaklar, böylece bütün dünyanýn proleterleþmesi kolaylaþacaktýr.

Medeniyetin (burada kültür de dâhil olmak üzere geniþ mânâda) bir tek olduðu doðru deðildir; onun hep ileriye doðru gittiði ve zaman içinde bir sonraki halin bir öncekinden daima daha "ileri"yi temsil ettiði de doðru deðildir, daha doðrusu böyle olmasý için hiçbir zaruret yoktur. Batýlýlar kendilerini Ortaçaðdan uzaklaþtýrdýklarý ölçüde daha mesut ve müreffeh olacaklarýný düþünüyorlar, bunun için de sonraki hallerinin evvelki hallerine nisbetle daima daha iyi olduðunu, iddia ediyorlardý. Yani medeniyet ve ilerilik hakkýndaki fikirleri onlarýn kendi dâvalarýný aksettiriyordu. Fakat biz kuvvetli ile "özdeþleþtikten" yani kendimizi onunla bir tuttuktan sonra onun bütün vasýflarýna da sahip çýktýk. Týpký önünde yetiþkin modeli olarak babasýný gören ve dolayýsýyla onun bütün vasýflarýný benimseyen çocuklar gibi.

Þu halde bütün mesele bu konularda zihnimize yerleþmiþ olan peþin hükümleri atmamýza ve meseleyi yeniden düþünmemize baðlýdýr. Bir defa böyle bir zihni tutuma sahip olduktan sonra karþýmýzdaki problemleri birer birer çözebiliriz.

Eðer medeniyet Batýda görülen kültür malzemesinden ibaret deðilse, medeniyetsizlik denince onlarýn zýddýný anlamayacaksak, o halde bir Türk medeniyeti de vardýr ve baþlý baþýna bir kýymet ifade eder. Üstelik bu medeniyet bizim sosyal karakterimizin eseridir ve onu aksettirir. O zaman Batý medeniyetini red mi edeceðiz diye sorulabilir. Batý medeniyetinin ne reddi ne kabulü söz konusudur. Bizim onunla, ayrý bir medeniyet olarak alýþveriþimiz olabilir ve bu alýþveriþten büyük faydalar saðlamayý bekleyebiliriz.

Türkler artýk kendi medeniyetlerine yüzlerini dönüp onu bütün teferruatýyla incelemelidirler. Ama bu inceleme yakýn zamana kadar hep yapýldýðý gibi, Batý medeniyetinin deðer hükümleri açýsýndan olmamalýdýr. Bizim tarihimizi savunanlarýn pek çoðu maalesef bu tuzaða düþmüþler ve Batýda deðer verilen þeyleri Türk tarihinde benzerlerini buldukça atalarýmýzýn ne kadar "ileri" düþünceli olduðunu söylemiþlerdir. Türk medeniyetinin kendi baþýna bir kýymeti bulunduðunu daima hatýrda tutmalýyýz.

Dündar Taþer'in hareket noktasý bu idi. Aradan yýllar geçtikten sonra ben bu fikri ister istemez kendi kafamda kökleþmiþ terimlerle, yani sosyal ilimlerin kuru kavramlarýyla ifade etmeye çalýþýyorum. Taþer'i bizlerden farklý ve daha deðerli kýlan þey de herhalde aramýzdaki bu farktan ileri geliyor. O ilimci deðildi, sanatkârdý. Anlattýðý þeylere uzaktan veya tepeden bakmýyor, bizzat yaþýyordu ve etrafýndakileri de böyle bir atmosfer içinde yaþatýyordu. Bu bakýmdan Taþer bizim yakýn tarihimizde en çok Yahya Kemal'e benzer. Ýþin asýl hayret verici tarafý, Yahya Kemal'in Türk kültür ve medeniyetine ait deðerleri kendi hayatýnda yaþamýþ, yani o medeniyeti görmüþ adam olmasýna karþýlýk, Taþer Türkiye'de Batýnýn nefeslerini her an ensemizde hissettiðimiz bir dönemde doðup büyümüþtü. Buna raðmen biz onu dinlerken karþýmýzda tarih sayfalarýndan çýkmýþ bir adam var zannederdik. Bu tarih Türklüðün bütün tarihi idi ve sanki Taþer’in þahsýnda bize öz halinde sunuluyordu. Onu dinlerken ruhlarýmýzýn yükseldiðini hissediyorduk.

Taþer'in sýrrý ne idi? Sýrf anlatma kolaylýðý saðlamasý bakýmýndan egzistansiyalistlerin bir tâbirini kullanacaðým. Onlar, kendine yabancýlaþma (self alienation) diye bir terim kullanýrlar; buna göre insan bazan kendi özünü teþkil eden þeyden uzak, ona yabancý kalýr ve bütün hayatý, sebebi anlaþýlmayan bir sýla hasreti içinde geçer. Sanki ruh bedenden ayrýlmýþtýr ve beden kaybettiði þeyin ne olduðunu, nerede olduðunu bilmeksizin çýrpýnýr durur. Ýþte Taþer bu milletin "sebepsiz hüzünleri”nin sebebini gösteriyordu ve onlara öze kavuþmanýn verdiði ebedî hazzý tattýrýyordu.

Gaziantep'in bir köþesinden böyle bir çocuðun çýkarak þehirde velvele koparýp ruhlarý tutuþturacak bir güce sahip olmasý, Türk milletinin engin kudretinin örneklerinden sadece bir tanesidir. Taþer onun mütevazý bir ferdi olmaktan en büyük saadeti duyacak kadar bu milleti seviyordu. Aziz arkadaþýmýz Ziya Nur bir gün onun için "fena fi'1-mille" tâbirini kullanmýþtý. Týpký tasavvufun fenafillah mertebesi gibi, Taþer de kendi varlýðýný millet içinde eritmiþ, fakat ayný zamanda içinde eridiði bütünü hakkýyla temsil eder hale gelmiþti.

Ölümün bir tatlý tarafý da onun sohbetlerine yeniden kavuþmak olacak. O gün gelinceye kadar kendisine Allah'tan rahmet ve maðfiret dileyelim, ona bol bol baðýþladýðý faziletten bize de nasib etmesini niyaz edelim.